Bữa ăn trước giờ xử bắn

Tôi đã ba lần đi xem xử bắn, chứng kiến phút cuối của gần một chục tử tội! Nhưng chưa bao giờ chụp ảnh giờ phút hành quyết, ngay cả khi được phép!

Bức ảnh trên là cảnh đoàn xe đưa năm tử tội trong vụ án Năm Cam ra pháp trường Long Bình, quận 9. Tôi chụp lúc 4 giờ sáng ngày xử bắn. Hơn một tiếng sau, năm loạt đạn khô khốc vang lên. Tử tội không có một nét biểu cảm nào.

Tất cả các vụ thi hành án tử hình đều thế, bị án bị bịt mắt, trói chặt đến độ không thể nhúc nhích. Người chứng kiến, vì thế, cũng đỡ bị ám ảnh. Thế nhưng, bữa cơm trước giờ xử bắn thì khác. Ba giờ sáng, tử tội giật mình và hoảng loạn trước tiếng lách cách mở khoá xà lim. Cùm chân được mở, thay vào là một sơi xích giữa hai mắt cá chân để không thể tấn công quản giáo hoặc tháo chạy. Tại phòng thủ tục, họ được lăn tay, kiểm tra lần cuối lý lịch tư pháp và ăn bữa cơm cuối cùng, một dĩa xôi, một dĩa thịt gà không có xương, một cốc rượu (đôi khi, người ta chiều ý tử tội) và một điếu thuốc... Một trái chanh lăn nhanh vào miệng- đề phòng họ cắn lưỡi- và bịt lại...Nhiều người vùng vẫy chống cự, nhiều người không còn một chút can đảm.

Dẫu sao, sau đó họ sẽ không bao giờ còn phải sợ hãi, và họ sẽ không bị dằn vặt bởi tội lỗi nữa. Chết là hết! Bữa ăn cuối cùng, đa số không nuốt trôi vì bị ám ảnh bởi cái chết đang đến gần.

Thế nhưng có một tử tù bỏ ăn không phải vì sợ hãi. Câu chuyện được bạn tôi, Y Phi K'Buor, cán bộ Toà án tỉnh Đăk Lăk kể trên đường từ trường bắn Hoà Thắng trở về .

Chuyện về một vụ thi hành án tử hình ở Ban Mê năm 2000. Bị án là một người đàn ông trạc 40 tuổi, có năm đứa con, đứa nhỏ nhất chừng hai tuổi. Tội ác của anh ta quá lớn, không thể khoan hồng. Ngày anh bị thi hành án, vợ con anh ở một huyện xa không có mặt. Như những tử tù khác, anh được làm đầy đủ thủ tục và ăn bữa cuối cùng. Người tử tù chỉ xin điếu thuốc và ly rượu đế. Viên quản giáo nhìn anh, cám cảnh: "Ăn đi! Kẻo xuống dưới ấy phải làm ma đói! Thôi đừng suy nghĩ nữa, kiếp sau có làm người thì sống cho tốt hơn, nhé!".

Anh ta vẫn không ăn: "Dạ, thịt gà và xôi ngon lắm, nhưng em không ăn đâu, thưa cán bộ!".

Rồi anh ta rơm rớm nước mắt và khóc rống lên:

- Nhờ cán bộ gói xôi và thịt lại, gửi về cho mấy đứa con em... Tội nghiệp, nhà quá nghèo... Từ nhỏ tới lớn chúng nó chưa bao giờ được ăn thịt gà! ...Hu...Huhu

Từ khi cầm bút, tôi chưa bao giờ cho mình cái quyền phán xét đại loại như "bị cáo mất hết tính người".

Và sau lần ấy, cụm từ trên càng không bao giờ xuất hiện trong các bài báo của tôi. Chắc chắn là như vậy!

Bảo tồn hay phá hoại?

Tôi yêu Tây Nguyên!

Đó là vùng đất mới đầu tiên mà tôi đặt chân đến trong đời làm báo của mình. Không là chuyến công tác đơn thuần, với tôi, đó là một cuộc khám phá. Không phải bằng máy bay để có thể cho gót giày chạm màu đỏ bazan sau 45 phút ở trên trời như hàng chục chuyến đi sau này, mà bằng xe đò. Không xuyên ngang những cánh rừng nam Tây Nguyên trên đường 14, mà vòng ra tận Ninh Hoà rồi ngược lên Ban Mê, qua những dốc cao, qua thảo nguyên Ma D'răk với những chàng du mục. Không đi một vài ngày, mà luồn rừng gần một tháng ở khắp ba tỉnh Gia Lai, Kon Tum, Đắc Lắk bằng đủ thứ phương tiện, cả máy xới, xe bò và lội bộ.

Hơn mười năm nay, tôi đã đến vùng đất ấy không dưới ba mươi lần. Không phải chỉ để khám phá, mà như một cuộc trở về. Có lẽ tôi sẽ không bao giờ quên được đêm đầu tiên ngồi uống rượu ở ngã ba Đông Dương với K'rin Vương và những cô gái người Giẻ Triêng làng Nông Nội. Cái lần cùng Tiến Hùng (giờ là PV Tuổi Trẻ) hẹn nhau ở một ngã ba rồi chia hai nhánh đi vào rừng, lũ cắt rừng và đêm ấy hai thằng nhai mì tôm ở hai xó khác nhau...Tây Nguyên, vì thế đã thành một phần ký ức. Thỉnh thoảng tôi vẫn gặp trong giấc mơ mình những hình ảnh khác nhau của miền đất ấy. Và dĩ nhiên không thể thiếu hình ảnh những ngôi nhà rông!

Ba năm dài thường trú ở Hà Nội, tôi không về Tây Nguyên. Thỉnh thoảng đọc báo, cảm thấy như mất mát điều gì khi người ta viết rằng những nhà rông Tây Nguyên ngày càng mai một, xuống cấp...

Thế rồi, trong một lần nói chuyện qua điện thoại, một vị quan chức ở một tỉnh Tây Nguyên rủ tôi có dịp lên lại mà xem. Vị này khoe: "Bây giờ, địa phương chú trọng bảo tồn và phát triển bản sắc lắm, nhà rông văn hoá mọc lên nhiều, đẹp lắm. Nhà rông rất được chú trọng!...". Rằng nhà nước không tiếc tiền để phục hồi cái hồn Tây Nguyên...

Tôi hăm hở để rồi vỡ mộng. Những ngôi nhà rông ấy, ngày khởi công không có cúng Giàng, không có những chàng trai da nâu bóng màu đồng hun và những già làng râu tóc trắng ngồi chuốt từng thanh nứa; không có những cô gái làng thoăn thoắt đan tranh.... Nhiều ngôi nhà rông được giao cho một ông nhà thầu người Kinh và một tốp thợ hồ..."Cái hồn Tây Nguyên" được phục dựng chỉ bằng một bản hợp đồng và vài chữ ký chuyển khoản.

Vách nhà rông dán đầy những thông báo hành chính, một vài lệnh truy nã tội phạm. Mái nhà rông lợp bằng tôn lạnh nổi lên trong nắng một cách thô kệch, bậc thang được đúc bằng xi măng Hà Tiên và trên mái có hai con rồng không giống ai, như kiểu lưỡng long chầu nguyệt ta vẫn thấy trên mái đình của người Kinh ở đồng bằng.

Xin đừng đo đếm tình yêu Tây Nguyên bằng số tiền đã bỏ ra làm những nhà rông như thế. Xin đừng rổn rảng báo cáo thành tích bảo tồn và phát huy tinh hoa văn hoá.

Nếu còn thương yêu Tây Nguyên, xin làm ơn lùi lại nhìn những nhà rông mái tôn, bậc xi măng và xem trong đó có chút hồn nào của Tây Nguyên không?

Tấm ảnh này tôi chụp hai năm trước. Bây giờ, có thể những ngôi nhà rông như thế đã mọc lên nhiều hơn.

Nhìn cái hồn Tây Nguyên được phục dựng như thế này, bạn có như tôi, cảm thấy không chỉ buồn, mà phẫn nộ?

Về một bức ảnh cũ

Bức ảnh này chụp sáu năm trước trên một chiếc xà lan chở dầu, trọng tải 800 tấn, trên sông Thị Vải. Trong chuyến khảo sát trước khi lên lộ trình cho loạt điều tra "Tôi làm thuỷ thủ". Hai đêm mất ngủ trên tàu, cả nhóm phóng viên cải trang thành nhân viên tàu chở dầu, nấp trong buồng máy.

Loạt bài tốt. Trong đó không thể không nhắc đến vai trò quan trong của phóng viên Thuỵ Bình, cô gái trong ảnh. Không phải ở chuyện tác nghiệp mà âm thầm thiết kế, vạch lộ trình và bố trí cho các đồng nghiệp đi theo tàu.

Thế nhưng cô gái ấy chia tay với nghề báo. Cuộc đời là vậy, luôn có những khúc quanh! Nàng bây giờ đã là luật sư và lấy chồng là một nhà thơ.

Có thể ngày mai bạn sẽ làm một nghề khác, nhưng điều quan trọng là đồng nghiệp sẽ nhớ về bạn với những kỷ niệm đẹp!

"Việc của tôi là biến mình trở thành... người thừa!"

Tấm ảnh chụp trong lớp đào tạo nâng cao nghiệp vụ quản lý phòng tin do Học viện Báo chí Fojo (Thuỵ Điển) tổ chức hồi cuối năm 2006 tại Hạ Long. Người phụ nữ bên góc phải là bà Kerstin, một trong các giảng viên .

Là Tổng Biên tập của tờ BLT, một tờ báo có uy tín, nhiệm vụ của bà là biến tờ báo thành món ăn tinh thần không thể thiếu của cư dân trong vùng. Bà đã bắt đầu một cuộc chiến đấu thực sự, không phải với các tờ báo đối thủ, mà với sự trì trệ trong bộ máy của mình. Tuyển dụng, sa thải, khuyến khích, hướng dẫn nghiệp vụ...một núi công việc của ngày đầu, đôi lúc tưởng chừng không thể vượt qua. Kerstin đặt cho mình nhiệm vụ phải tạo ra một bộ máy tốt để đến lúc nào đó bà được thảnh thơi với các ý tưởng, không phải sa đà vào sự vụ. "Tôi cố gắng để sự có mặt của mình tại toà soạn trở nên không cần thiết!", bà nói. Và nay thì điều đó đã trở thành sự thật!

Trong toà soạn của bà có những người lười hay không? Có những người không lười nhưng không bao giờ tạo cho bà cảm giác yên tâm rằng anh ta sẽ hoàn thành đề tài đúng hạn hay không? Nếu điều đó liên tục tái diễn, bà sẽ làm gì?

Nhiều Tổng Biên Tập đã đặt câu hỏi như thế! Bà trả lời:

Tôi đã từng "bó tay" vì ở Thuỵ Điển, bạn rất khó sa thải nhân viên. Nhưng tôi quyết định trả lương cho họ thật cao và trả hẳn hai năm lương! Để làm gì ư? Để yêu cầu họ đừng làm việc, đừng vào cơ quan? Bởi sự có mặt của họ sẽ khiến tâm lý làm việc của cả guồng máy thêm trì trệ.

Đó chỉ là một trong những tình huống khó xử mà bà phải đối đầu.

Nay thì đã ổn, bà có thể đi nước ngoài cả tháng, tham dự các hội thảo, bàn bạc với đối tác hoặc đơn giản là đi du lịch mà vẫn yên tâm về công việc ở nhà. BLT ngày càng bành trướng uy tín và sự ảnh hưởng của nó lên nền báo chí Thuỵ Điển.

Làm được như thế, bởi Tổng Biên tập của BLT biết cách làm cho sự có mặt của mình ở nhiệm sở trở nên không cần thiết!

Muốn có tiền, hãy quên chuyện kiếm tiền!

Hai anh chàng ôm ghi ta và hát bên bức tường rêu phong của pháo đài cổ

Famosa ở bang Malacca (Malaysia).

Pháo đài được xây dựng trên một ngọn đồi từ thế kỷ thứ 17 để phòng thủ bờ biển nhưng lại có phong cảnh rất nên thơ.

Khách yêu cầu bài gì, họ hát bài ấy!

Khách không yêu cầu cũng vẫn hát!

Không có khách cũng hát, mà hát rất nhiệt tình, đầy cảm hứng.Cứ như thể không hát để kiếm tiền mà hát cho chính mình.

Ta hỏi, họ trả lời nếu cứ chăm chăm vào chuyện kiếm tiền, ắt sẽ không thể hát hay, sẽ chẳng ai nghe giọng hát của họ nữa. Vì thế, hãy quên chuỵên kiếm tiền để hát thật hay, thì mới...được nhiều tiền!

Suy rộng ra, hãy làm giàu bằng cái nghề nào bạn say mê nhất!